احتمالاً هنگامی که از تاریخچه خط صحبت میکنیم، نقاشیهای روی دیواره غارها را باید بخشی از اولین تلاشهای بشر برای ثبت اسناد در نظر بگیریم.
اگر این تعریف خط را بپذیریم: خط وسیله یا هنری است برای ثبت و نوشتن اندیشهها با کمک از نشانهها که از آن استفاده میکنیم.
در نتیجه نقاشیهای روی دیواره غارها را میتوان نقطه آغاز پیدایش خط در نظر گرفت! به این وصف، تاریخچه پیدایش خط بیش از ۲۰ هزار سال قدمت دارد.
در ادامه به معرفی برخی از خط های معروف قدیمی میپردازیم.
خط هیروگلیف
هیروگلیف مصری را مصریان باستان اولین بار جهت نوشتن مطالب خود ابداع کردند. هیروگلیف مصریها یکی از قدیمیترین روشهای نوشتن است. برخی از این نوشتهها به ۳ هزار سال پیش از میلاد برمی گردد. خط هیروگلیف در مدتی بیش از ۳۰۰۰ سال زبان نوشتنی مصریها بودهاست و کندهکاران و صنعتگران آن را در دیوار آرامگاهها، ستونها، تندیسها، مهرها و … به کار بردهاند. این دبیره که در حدود ۵ هزار سال پیش، و بر پایه تلفیقی از الفبا و تصویرنگاری مشتق شد. طرز نگارش آن به دو صورت عمودی و افقی بود که در آغاز هیروگلیف عمودی و سپس افقی پدید آمد. هیروگلیف مصری شامل عناصر واژهنگاشت، هجانگار و الفبا به همراه ترکیب آنها با مجموع ۱۰۰۰ کارکتر مجزا است.
خط میخی
خط میخی یا دبیره میخی (انگلیسی: Cuneiform) برای نوشتن حداقل پانزده زبان خاور نزدیک باستان استفاده میشدهاست. این خط از اوایل عصر برنز تا ابتدای دوران مشترک پیوسته استفاده میشدهاست.خط میخی در اصل برای نگارش زبان سومری در جنوب بینالنهرین (عراق امروزی) شکل گرفت. همراه با هیروگلیف مصری یکی از نخستین سیستمهای نوشتاری است.
خط میخی انواع گوناگونی دارد که برای نوشتن در زبانهای مختلف به کار میروند. از گونههای خط میخی میتوان به میخی پارسی باستان، و در ابعاد کهن تر و قدیمی تر به آشوری، سومری، اکدی، ایلامی، بابلی و اوگاریتی اشاره کرد.
همه خطوط میخی که تاکنون رمزگشایی شدهاند از چپ به راست نوشته میشوند. این نوع خط که برخی باور دارند پایه اندیشه نگار دارد، در همه کشورهای آسیای غربی به کار میرفتهاست. پژوهشگران، سومریان را مبدع خط میخی میدانند.
خط میخی هخامنشی که دارای ۵۰ نشانهاست، جدیدترین گونه خط میخی است که در سده ششم پیش از میلاد مسیح ساخته شدهاست. این خط برای نوشتن کتیبههای هخامنشی به کار رفتهاست. خط میخی هخامنشی، خطی نیمه الفبایی، نیمه هجایی است افزون بر ۸ نشانه (ایدئوگرام) که برای واژگان پر کاربرد مانند شاه، کشور و اهورامزدا به کار میروند. این خط سادهترین نوع خطوط میخی پس از خط میخی اوگاریتی است. و تماماً الفبایی است. این خط هماکنون در استاندارد Unicode پذیرفته شده و بازهای به آن اختصاص داده شدهاست.
خط فنیقی
الفبای فنیقی درستتر از خط هیروگلیف مصریست. فنیقیها (چهارده قرن پیش از میلاد مسیح) به گمان بسیار قوی، نخستین کسانی بودند که افتخار ساختن الفبای حقیقی را دارند؛ اختراعی که تحول عظیمی در خط ایجاد کرد چه الفبای یونانی و لاتین منتج از الفبای فنیقی است و از آنجا که الفبای سایر کشورهای اروپایی مشتق از این دو الفبا است، میتوان گفت که خاستگاه خطوط ملل اروپایی فنیقی است. همچنین، به دست قوم آرامی الفبای فنیقی در مصر و مردم عرب و میانرودان تا هند بسط یافت و اصول آن بعدها با اختراع علایمی برای نشان دادن حروف مصوت بهوسیلهٔ یونانیها کامل شد.
خط فنیقی چون به وجود آمد، سایر خطوط جز خط چینی را از قلمرو نویسندگی خارج کرد، چون کتابت با این خط بسیار آسان بود، به کار بستن آن توسعه زیاد یافت. در جنب پیشرفت خط سعی دیگری نیز به عمل آمد و آن توسعهٔ محل و مواد نویسندگی بود چه قبل از پیدایی کاغذ از سنگ و فلزات استفاده میکردند و غیر از سنگ و فلزات از پوست درختان و جانوران نیز استفاده میشد، ولی گرانی قیمت این دو پوست موجب شد که در مصرف آن صرفهجویی کنند و طریق صرفهجویی، یکی فشردگی در نوشته و دیگر استفاده از علائم اختصاری و دیگر تراش پوست و استفاده دوباره از آن بود.
قدیمیترین نمونههای این الفبای فینیقی در شهر کوچک بولوس لبنان پیدا شدهاست که امروزه جبیل خوانده میشود. یونانیها الفبای فینیقی را پذیرفتند و در آن تغییراتی دادند که الفبای یونانی (۱۰۰۰ سال پیش از میلاد) به وجود آمد. عقیده بر آن است که الفبای مذکور از خط اقوام سامی شمالی سرچشمه گرفتهاست.
خط آرامی
یكی دیگر از زیر مجموعههای خط فنیقی خط آرامی است، كه به سرعت در خاورمیانه پخش شد.
آرامیها اقوامی بودند که در اوایل هزاره اول پیش از میلاد، از صحرای شمالی عربستان به سوی خاورمیانه مهاجرت كردند و دربین النهرین مستقر شدند. از آنجا كه بازرگانان موفقی بودند نفوذ ریشه داری در منطقه كردند و بر جمعیتشان نیز افزوده شد. خط آرامی بر مبنای الفبای فنیقی، به وجود آمد و زبان این قوم به سرعت رواج یافت و تبدیل به زیان و خط ارتباطی خاورمیانه شد.
دولت هخامنشی كه سرزمینی گسترده از ماوراءالنهر تا بین النهرین را در برمیگرفت و نیاز به یك زبان ارتباطی واحد داشت از این رو بر گسترش خط و زبان آرامی افزوده شد.
خط و زبان آرامی در دولت هخامنشی تبدیل به زبان دیوانی شد، این خط با عنوان آرامی رسمی یا آرامی امپراطوری پا به پای زبان فارسی باستان و خط میخی كه تنها در كتیبه های هخامنشی بكار می رفت در ارسال مکاتبات مورد استفاده قرار گرفت.
خط پهلوی
پس از دوران هخامنشی در دوره كوتاه مدت اسكندر و سلوكیها زبان و خط یونانی در مکاتبههای رسمی استفاده میشد تا این كه در زمان اشكانیان خط پهلوی اشكانی برای نوشتن زبان پهلوی اشكانی، بر مبنای خط آرامی پایه ریزی شد و سپس خط پهلوی ساسانی در همین راستا به وجود آمد كه هركدام تحریری مخصوص به خود داشتند. این خطوط از راست به چپ نوشته می شدند و صامت نگار بودند و همین موضوع مشكلاتی را برای خواندن زبان پهلوی ایجاد می كرد.
خط اوستایی
خط اوستایی كه برای به تحریر در آوردن كتاب دینی زرتشتیان بکار رفته است و یكی از كاملترین خطوط دنیاست که برمبنای خط پهلوی ساسانی اختراع شده است. این خط آوانگار می باشد و با 53 یا 58 علامت صامت و مصوت از قابلیت نگارشی بسیار بالایی برخوردار است. از راست به چپ نوشته می شود و به عنوان دین دبیره و دین دبیریه، دین دفیره و . . . هم نامیده میشود.
در سدههای نخستین اسلامی چون زبان و خط پهلوی حالت رسمی خود را از دست داد مشكلات آن بیشتر عیان شد و برای سهولت در خواندن متون پهلوی آن را به الفبای اوستایی برگرداندند و این نحوه نگارش پازند نامیده میشود.
خط سریانی
در سده سوم میلادی مانی شاعر و فیلسوف بزرگ، بنیانگذار آیین مانوی خطی ابداع كرد كه نسبت به خط پهلوی از امتیازات بهتری برخوردار بود. آن خط، خط سریانی بود که در آن موازین زیبا شناختی خطی نیز رعایت شده بود. در واقع خط سریانی یکی دیگر از زیر مجموعه های خط آرامی به شمار می آید. در دوران گذشته زبان سریانی، زبان علم بود و بسیاری از آثار علمی یونانی، پهلوی و عبری به این زبان برگردانده شده است.
خط عبری
در سده چهارم پیش از میلاد عموم یهودیان جهان از خط عبری برای نگارش استفاده میکردند، این خط به واسطه نبطیان (قومی از نژاد عرب كه در نبطیه زندگی می كردند) از خط آرامی الهام گرفته شده بود. این قوم قبل از پیدایش خط عبری از خط سینایی نو که از خط کوفی اقتباس شده بود، استفاده میکردند.
خط چینی
چینیها ابتدا با رسم اشکالی آغاز نگارش کردند، به علت نارسایی علامات موجب شد که بعدها ترکیباتی بسازند و با آن ترکیبات به بیان اندیشههای خود بپردازند. این ترکیبات گرچه تصویرکنندهٔ اندیشههای آنان بود، ولی در انتقال مقاصد آنها کاملاً موفق نبود. تا آنکه چینیها با پدیدآوردن علاماتی که بیشتر تکیه بر اصوات میکرد، بنوعی خط صوت نگار دست یافتند. این خط صوت نگار گرچه از حیث آنکه با زبان بستگی داشت و در مرحلهای جلوتر از خط قدیم بود، ولی از آنجا که هر حرف میتوانست نمایشگر اصوات مختلف چندی باشد دارای نقص بسیار بود. چینیها برای رهایی از این نقص، یعنی نمایش معنی حقیقی هر علامت از علائمی اندیشه نگار به نام کلید استفاده کردند و هر کلید مبین یک نوع اندیشه بود. دانشوران چینی بعدها بیک نوع خط تندنویسی دست یافتند که نمونه خط ژاپنی شد.
خط فارسی و پیدایش الفبای فارسی
پس از ظهور اسلام و گسترش دین اسلام بدلیل اینكه گستره پادشاهی ساسانی بیشترین مرز را با عربها داشت، نزدیكترین تمدن بزرگ آن زمان به شبه جزیره عربستان بود. كوفه شهر بزرگ دوران اسلامی نزدیک به شهر تیسفون پایتخت ساسانیان بود، خطی كه قرآن كریم در سال های نخستین اسلام برای جلوگیری از تحریف بدان نگاشته شد، خط كوفی نام گرفت، كه خود برگرفته از خط های آرامی و پهلوی ساسانی است. پس از ورود اسلام به ایران و نگارش قرآن به خط كوفی، ایرانیان از آن خط به دلیل ساده و روان بودن استفاده كردند و به 28 حرف عربی، 4 حرف پارسی (گ - چ - ب - ژ) اضافه و حروف خط پارسی جدید به 32 حرف رسید. ایرانیان خود به دلیل پذیرفتن دین مبین اسلام نگارش جدید اسلامی را بكار بردند و این خط، خط فارسی نامیده شد. از این زمان دوره جدید نگارش خط ایرانی آغاز شد و تا به امروز ادامه دارد.
تاریخچه خط و پیدایش الفبا لاتین
یونانیان مهاجر گونهای از خط یونانی را با خود به رم بردند، در آنجا بر این مبنا، الفبای لاتینی به وجود آمد كه زبانهای گوناگون اروپا با آن خط نوشته شد.
بخشی از اروپای شرقی الفبای لاتینی را برای نگارش برگزیدند. الفبای لاتین ۲۴ حرف دارد و یکی از کاملترین سامانههای الفبایی است.
الفبای لاتین کهنترین الفبایی است که هنوز هم کاربرد دارد.
در سده نهم میلادی كشیشی از كلیسای بیزانس به نام سیریل با تركیبی از الفبای یونانی و خط رومی، زبان اسلاوی را به وجود آورد.
الفبای یونانی از الفبای فنیقی گرفته شدهاست. الفبای گوتی، سیریلیک و لاتین نیز از این الفبا گرفته شده است.
برخی گمان میکنند که الفبای ارمنی نیز از این الفبا به دست آمده باشد.
تحول در ساختار پیدایش خط در ایران و جهان با شمار خط های مختلف همراه است. برخی به اشتباه تصور می کنند که تاریخچه خط در ایران برگرفته از خط و الفبای عربی است در حالی که پیشینه خط در ایران خود دارای سیر تحولی وسیع و تدریجی است.